شأن نزول‏

بزرگان ما از ابن عباس روايت كرده‏اند كه وقتى وى بر كنار زمزم نشسته بود و براى مردم از پيامبر حديث نقل مى‏كرد. در اين وقت مردى كه صورت خود را پوشيده بود وارد شد. ابن عباس رشته سخن را قطع كرد و گفت: ترا بخدا سوگند مى‏دهم كه خود را آشكار كنى. او كه ابو ذر غفارى بود صورت خود را آشكار كرد و گفت:
- اى مردم، هر كه مرا مى‏شناسد، بشناسد و هر كه مرا نمى‏شناسد من ابو ذر                        ترجمه مجمع البيان في تفسير القرآن، ج‏7، ص: 84
 غفارى هستم. با اين دو گوش خودم از پيامبر خدا سخنى شنيدم كه اگر نشنيده باشم كر بشوم و با اين دو چشم خود پيامبر را ديدم كه اگر نديده باشم، كور گردم. مى‏فرمود:
- على رهبر انسانها و قاتل كافران است. هر كه على را يارى كند، يارى ميشود و هر كه على را ترك كند، خوار ميگردد. آگاه باشيد، روزى با پيامبر مشغول خواندن نماز ظهر بودم. سائلى در مسجد، سؤال كرد و كسى چيزى به او نداد. وى دستش را به آسمان بلند كرد و گفت:
- خدايا گواه باش. در مسجد پيامبر، سؤال كردم و احدى مرا دستگيرى نكرد.
در اين وقت على كه مشغول ركوع بود با انگشت دست راستش- كه در آن انگشترى بود- به سائل اشاره كرد و او انگشترى را از انگشت على ع بيرون آورد. اينها در برابر چشم پيامبر گرامى انجام گرفت. همين كه از نماز فارغ شد، سر به آسمان بلند كرد و گفت:
- خدايا برادرم موسى بدرگاهت سؤال كرد:
- پروردگارا، سينه‏ام را بگشاى، كارم را آسان و زبانم را باز كن تا سخنم را بفهمند. برادرم هارون را كه از خويشان من است، وزير من گردان، پشتم را به او قوى كن و او را در كارها شريكم گردان (آياتى از سوره طه 25 تا 32) تو به او وحى كردى كه:
- بزودى بازويت را به برادرت محكم مى‏كنيم و براى شما قدرتى قرار مى‏دهيم كه آنها به شما دسترسى پيدا نكنند. (قصص 35) پروردگارا منم محمد پيامبر و برگزيده تو. خدايا، سينه‏ام را بگشاى و كارم را آسان و على را وزير من گردان، و پشت مرا به او محكم كن.
ابو ذر گفت:
- بخدا سوگند، هنوز سخن پيامبر تمام نشده بود كه جبرئيل از جانب خدا نازل شد و گفت:
- اى محمد بخوان.                        ترجمه مجمع البيان في تفسير القرآن، ج‏7، ص: 85
 گفت:
- چه بخوانم:
گفت:
- إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ ...
عين اين خبر را ابو اسحاق ثعلبى در تفسير خود نقل كرده است.
ابو بكر رازى در كتاب «احكام القرآن» بنا بر نقل مغربى و رمانى و طبرى روايت كرده است كه اين آيه هنگامى نازل شد كه على ع در حال ركوع انگشترى خود را صدقه داد. مجاهد و سدى نيز همين طور گفته‏اند. از امام باقر ع و امام صادق ع و همه علماى اهل بيت نيز چنين روايت شده است.
- اين آيه درباره عبد اللَّه بن سلام كلبى و اصحابش نازل شده است. در آن وقتى كه آنها اسلام آوردند و يهود روابط دوستى خود را با آنها قطع كردند.
در روايت عطاست كه عبد اللَّه سلام، عرض كرد:
- يا رسول اللَّه، على را ديدم كه در حال ركوع، انگشترى خود را صدقه داد، از اينرو دوستش داريم.
سيد ابو الحمد- به اسناد متصل مرفوع- از ابن عباس روايت كرده است كه:
- عبد اللَّه بن سلام با جمعى از مردم خويش خدمت پيامبر رسيد و عرض كرد:
- يا رسول اللَّه، خانه‏هاى ما دور است و ما مجلسى و جاى گفتگويى، جز اينجا نداريم. قوم ما بعد از آنكه ايمان آورديم، ما را ترك كردند و بر خود حتم كرده‏اند كه با ما ننشينند و زناشويى نكنند و سخن نگويند. اينها بر ما دشوار است.
فرمود:
- إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ ...
پس از اين مراسم، پيامبر به مسجد رفت. مردم در حال قيام و ركوع بودند، پيامبر سائلى را ديد. فرمود:
- آيا كسى بتو چيزى داد؟                        ترجمه مجمع البيان في تفسير القرآن، ج‏7، ص: 86
 عرض كرد:
- آرى انگشترى از نقره پرسيد:
- كى داد؟
در حالى كه با دستش به على اشاره مى‏كرد، گفت:
- اين كه ايستاده است.
پيامبر خدا پرسيد:
- در چه حالى انگشتر را بتو بخشيد؟
پاسخ داد:
- در حال ركوع در اينوقت، پيامبر تكبير گفت و اين آيه را قرائت كرد:
- وَ مَنْ يَتَوَلَّ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ الَّذِينَ آمَنُوا فَإِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْغالِبُون‏
- عبد اللَّه بن سلام و قومش نزد پيامبر به شكايت آمده بودند و از دست يهوديان شكايت مى‏كردند كه اين آيه نازل شد. بلال، آن مؤذن پاكدل پيامبر، صدا را به اذان بلند كرد. پيامبر خدا به مسجد آمد به يك مسكين بر خورد كه از مردم سؤال ميكرد.
پرسيد:
- چه بتو دادند؟
گفت:
- انگشترى نقره پرسيد:
- كه داد؟
گفت:
- آن كه ايستاده است.
او على بود.
فرمود:
- در چه حالى داد؟
پاسخ داد:
- در حال ركوع پيامبر خدا تكبير گفت و آيه: «وَ مَنْ يَتَوَلَّ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ ...» را تلاوت كرد.
مقصود
اكنون خداوند متعال، كسى را كه بر مردم سمت ولايت و رهبرى دارد و اطاعتش بر مردم واجب است، معرفى كرده، مى‏فرمايد:
إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ: كسى كه مصالح شما را ولايت دارد و تدبير كار شما را                        ترجمه مجمع البيان في تفسير القرآن، ج‏7، ص: 88
 مى‏كند، خداوند و رسول اوست كه كارهايش به امر اوست.
وَ الَّذِينَ آمَنُوا: و آنان كه ايمان آورده‏اند، سپس آنها را وصف كرده، مى‏فرمايد:
الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَ يُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَ هُمْ راكِعُونَ: آنان كه نماز را با شرايط آن انجام و در حال ركوع زكات مى‏دهند.
دلالت آيه‏
اين آيه، يكى از واضحترين دلايلى است كه امامت بلا فصل على عليه السلام را پس از پيامبر اثبات مى‏كند